WERKEN EN CITATEN
Op zoek naar 'het hoogste goed' /Over de verbetering van het verstand
Spinoza geeft in deze verhandeling aan wat hij van plan is. 'Het is daarom zaak na te denken over wat 'het hoogste goed' is, wat de meest bestendige gemoedsrust met een gevoelswaarde van de 'liefde Gods' geeft en de andere passies te matigen. 'Het hoogste goed', dat is om samen met anderen de ‘volmaaktheid’ te bereiken. Dat is het bewustzijn van de vereniging van de geest met de ganse natuur.
'In elk geval is het nu mijn doel om een dergelijke natuur te verwerven en me er ervoor in te zetten dat velen haar met mij verwerven
- tot mijn geluk behoort namelijk ook dat ik mij ervoor inspan om velen hetzelfde te doen begrijpen als ik zodat hun begrip en hun begeerte voortaan met mijn begrip en begeerte overeenkomen. En om dat mogelijk te maken is het noodzakelijk om van de natuur zoveel te begrijpen als nodig is om een betere natuur te verwerven. Vervolgens is het nodig om een zodanige samenleving te vormen als nodig is om zoveel mogelijk mensen in staat te stellen dat doel zonder moeite te bereiken' - Spinoza in de Voorrede Verhandeling over de verbetering van het verstand, 14
Theologisch Politiek Traktaat/ over de Bijbel en over wereldlijke machthebbers
In het TPT (1670) toont Spinoza aan dat teksten in de Bijbel op veel plekken 'zozeer de mensengeest verraadt' dat deze onmogelijk door God kan zijn geschreven. Hij ziet er 'uitvindingen van de menselijke fantasie' in. Daarnaast verklaren kerkelijke authoriteit de teksten nogal eens, zoals hen dat uitkomt, wat leidt tot bijgelovige voorstellingen. Neem de zondeval. Het Joodse geloof kent die niet. Dat roept de vraag op of wel in de Bijbel staat dat ieder mens zondig is door de zondeval, wat vaak wordt gepredikt? Met bijgeloof kan men de massa regeren, maar is dat in ook in hun belang?
Voorrede TPT 5: Niets regeert de massa effectiever dan het bijgeloof. TPT 7 ‘Zodoende strijden ze voor hun eigen slavernij als ging het om hun heil’.
Ook wereldlijke machthebbers spiegelen de mensen godsdienstige voorstellingen voor, die niet in hun belang zijn maar in dat van de vorst. Lodewijk XIV, de zelfbenoemde Zonnekoning, prees Alexander de Grote als voorbeeld aan. Spinoza zegt hierover in de TPT dat ALEXANDER DE GROTE (links) bij zichzelf zei, laat de mensen maar denken dat het de moeite waard is om te sterven voor een vorst die als Godenzoon wordt gezien.
'Alexander de Grote liet zich als zoon van Jupiter begroeten. Zoals hijzelf vertelt: “Als Jupiter in zijn orakel mij de naam ‘zoon’ aanbiedt, zou het toch een lachertje zijn als ik die naam niet aannam. Bovendien kan ik die goed gebruiken voor alles wat ik onderneem. Ik zou willen dat ook Indiërs geloven dat ik een god ben.” Bij oorlogen geeft de reputatie die men geniet de doorslag. Vaak heeft wat ten onrechte geloofd is, kracht van waarheid gekregen.’ ~ TPT 17,6
Theologisch Politiek Traktaat/ naastenliefde en rechtvaardigheid in de Bijbel; democratie
Spinoza zag verder in de Bijbel dat 'de profeten alleen maar zeer eenvoudige dingen hebben geleerd, die voor iedereen te begrijpen (moeten) zijn en dat ze zich hebben bediend van een schrijfttrant die het meest geschikt was om de massa tot vroomheid jegens God te brengen'. Spinoza beziet de beeldende verhalen die door de profeten worden verteld om hen over de naastenliefde (Heb uw naaste lief als uzelf) en rechtvaardigheid (met respect voor ieders 'natuur'-rechten) te vertellen in het licht van het 'bevattingsvermogen' van de mensen.
De verhalen uit de bijbel kunnen bijdragen aan vrede en veiligheid in de staat. Het scheppen en behouden van vrede en veiligheid zijn de allerbelangrijkste taken van een staat. De beste staatsvorm is die, die waarin onafhankelijke mensen zelf het meeste zeggenschap hebben. Dat is, zo stelt hij in de TPT in 1670: democratie.
De TPT heeft niet kunnen voorkomen dat Lodewijk XIV in 1672 de Nederlanden binnenviel en deze tot aan Utrecht bezette. Hij moet zich erbij neerleggen dat een democratie voorlopig van de baan is. In het PT (1677) bespreekt Spinoza de 'best mogelijke omstandigheden' binnen staatsvormen waaronder de monarchie.
De macht van het verstand bij de bevrijding van de knechtschap /Ethica
Het gaat Spinoza om de bevrijding van verbeeldingen, ideeën die mensen hebben maar die niet in hun belang zijn. Die niet leiden tot het hoogst haalbare van de mogelijkheden die er op een bepaald moment en op een bepaalde plek zijn en daarom 'inadequaat' zijn. Naast verbetering van deze 'verbeeldingen' is het ook zaak de rol van de eigen emoties te begrijpen om daarmee de innerlijke hang naar het zoeken van verkeerde verbeeldingen ('passies') te verkleinen. Opzoeken wat blijde emoties geeft en vermijden wat droevig maakt, is in principe in overeenstemming met de natuur en dus niet slecht. Met het verstand kunnen mensen proberen onnodige eigen en onderlinge angsten te bedwingen.